پایان رقابت در کلاس برگرفته از کتاب «در جستوجوی انسان وارسته» و خاطرات بانو توران میرهادی است. عبور از نظام مکانیکی به سوی تربیت انسانی در تاریخ آموزش و پرورش ایران، نام «توران میرهادی» با تحولی عمیق در نگاه به کودک و کلاس درس گره خورده است. او که بیش از نیم قرن از عمر خود را صرف ادبیات کودک و ارتقای شیوههای آموزشی کرد، در کتاب «در جستجوی انسان وارسته امروز» که حاصل گفتوگوی سوزان حبیب با خانم میرهادی بوده، نقشه راهی متفاوت برای معلمان ترسیم میکند. نقشهای که در آن، معلم از یک «انتقالدهنده صرفِ اطلاعات» به یک «کاشف» و «تسهیلگر» ارتقا مییابد. در این یادداشت، چهار اصل کلیدی از اندیشههای تربیتی ایشان را برای معلمان دغدغهمند مرور میکنیم.
کشفِ کودک، به جای قالبگیری او
یکی از بزرگترین اشتباهات در نظامهای آموزشی سنتی، نگاه مکانیکی به دانشآموز و تلاش برای شکل دادن به او بر اساس یک قالب از پیش تعیینشده است. میرهادی این نگاه را به چالش میکشد و رسالت اصلی معلم را «کشف» میداند:
«هیچ کودکی خمیر نیست. یعنی ما به عنوان مربی میبایستی این کودک را کشف کنیم. کودک یا در واقع نوزاد، حتی از قبل از تولد شکل میگیرد، حال دارد، شخصیت جداگانه دارد، خصوصیات جداگانه دارد و این را باید کشف کرد. در واقع شیرینیِ کار تعلیم و تربیت این است که باید با هر کودکی یک جور دیگر برخورد کنی.»
در این دیدگاه، معلمی یک هنرِ خلاقانه است؛ هنری که در آن معلم به جای تحمیل یک الگوی واحد، به تفاوتهای فردی احترام میگذارد و استعدادهای پنهان هر کودک را به رسمیت میشناسد.
شاگرد اول، بیشاگرد اول! (پایان افسانه رقابت)
نظام نمرهدهی و رتبهبندی، سالهاست که به عنوان موتور محرک آموزش در نظر گرفته میشود. اما توران میرهادی معتقد است رقابت، نه تنها سازنده نیست، بلکه ویرانگرِ روانِ دانشآموزان است. او در مدرسه فرهاد قانون «شاگرد اول، بیشاگرد اول» را اجرا کرد:
«هر انسان موجودی واحد است… وقتی رقابت میگذاری داری چی را با چی رقابت میدهی؟ قرار نیست اینها از هم جلو بزنند. قرار است همکاری و همفکری کنند و سطح توانایی همدیگر را بالا ببرند… وقتی از یک کلاس سی نفره یک نفر شاگرد اول میشود، بیست و نه نفر دیگر شکست میخورند و همین احساس شکست زندگی آنها را خراب میکند. وقتی انگیزه کاری شما این است که از دیگری جلو بزنید، اسیر هستید. خودتان نیستید.»
حذف رقابت و جایگزینی آن با «مشارکت و کارِ گروهی»، باعث میشود کلاس درس از یک میدان مسابقه اضطرابآور، به محیطی امن برای رشد جمعی تبدیل شود.
رهایی ذهن از اسارت تستهای چهارجوابی
یکی از نقدهای جدی میرهادی به نظام آموزشی معاصر، غلبهی سیستمهای تستی و حافظهمحور است که تفکر انتقادی را در دانشآموزان نابود میکند. او هشدار میدهد که این شیوه، انسان وارسته تربیت نمیکند، بلکه ذهن را اتوماتیک و شرطی میسازد:
«تعلیم و تربیت میتواند کاری کند که انسان از مرتبهی حیوانی به مرتبه عرفانی برسد، به شرطی که حرکت را آزاد بگذارد… سیستمی [مانند سیستم چهارجوابی] ساختند که ذهنیت هر دانشآموزی را اسیر میکند. سیستم چهار جوابی دانش نیست، اتوماتیک کردن ذهن است.»
معلمِ شفیق و آگاه، به جای تمرکز صرف بر تست و نمره، فضایی برای پرسشگری، تحقیق و گفتوگو در کلاس فراهم میکند تا ذهن دانشآموز برای مواجهه با چالشهای واقعی زندگی تربیت شود.
اداره شورایی؛ تمرین دموکراسی و مسئولیتپذیری
در مکتب تربیتی توران میرهادی، مدرسه متعلق به مدیر و معلم نیست، بلکه متعلق به خودِ دانشآموزان است. او با اجرای طرح «نمایندگان دانشآموزان» در مدرسه فرهاد، نشان داد که اگر به کودکان اعتماد کنیم، آنها بهترین مدیرانِ محیط خود خواهند بود. سپردن مسئولیتهای واقعی (نه نمایشی) به دانشآموزان در اداره امور کلاس، کتابخانه و حیاط مدرسه، باعث میشود آنها خودانضباطی را از درون بیاموزند، نه از طریق ترس و تنبیههای بیرونی.
مطالعه اندیشههای توران میرهادی به ما یادآوری میکند که «معلمی» فراتر از تدریسِ سرفصلهای کتاب درسی است. معلمی، هنرِ بیدار کردنِ انسانیت، پرورش روحیه مشارکت، و خلق فضایی است که در آن هیچ کودکی احساس شکست و طردشدگی نکند. برای تربیت «انسان وارسته امروز»، پیش و بیش از هر چیز، به معلمانی نیاز داریم که خود وارسته از قید رقابتها و قالبهای خشک و مکانیکی باشند.
